Formulier van het Heilig Avondmaal

Beschrijving

Dit werk van Jacobus van Houte (1707 – ca. 1761) over het avondmaalformulier mag gerust uniek genoemd worden. De laatste decennia zijn er verschillende boeken over dit formulier verschenen, maar in de achttiende eeuw is er weinig over geschreven, en zeker niet zo diepgaand en onderzoekend als Van Houte heeft gedaan in dit werk. Er worden veel Bijbelteksten en Bijbelgedeelten verwerkt en aangehaald, waarmee Van Houte laat zien dat het formulier gegrond is op Gods Woord.

Juist dat diepgaande en onderzoekende van dit boek heeft onze Stichting doen besluiten om het te hertalen en daarmee toegankelijk te maken voor lezers van vandaag en morgen. Onze hoop en verwachting is dat de inhoud mag bijdragen tot een goed verstaan en gebruik van het avondmaalformulier, en bovenal tot eer van Hem Die het Avondmaal heeft ingesteld en gezegd heeft: ‘Doet dat tot Mijn gedachtenis.’

Van Houte toont zich bewogen met zielen. Hij blijkt kennis te hebben van de verleidingen en aanvechtingen die op een ziel afkomen rondom het Heilig Avondmaal, en zeker bij de voorbereiding, het gebruik en de nabetrachting. Op een innemende en invoelende wijze geeft hij raad aan zwakken in het geloof. Hij ontrafelt hun overwegingen en wijst hen op verkeerde gevolgtrekkingen op basis waarvan zij menen niet te mogen aangaan. Anderzijds is hij scherp voor degenen die aangaan en daarvoor geen grond hebben.

Van Houte schrijft dat het Heilig Avondmaal dient tot ontdekking van hen die het Heilig Avondmaal onwaardig gebruiken en tot bemoediging van zowel zwakken in het geloof als ‘meer gevorderde christenen’. Zijn doel met het boek is dat het formulier door de leden van de gemeente met vrucht aangehoord en nagelezen wordt, opdat zij volgens het oogmerk van de opstellers tot hun troost het Heilig Avondmaal mogen gebruiken. Kortom, ontdekkend, bemoedigend en vertroostend.

Van Houte wil graag dat de hoorders afzien van hun eigen inbeeldingen en zich toetsen aan wat het formulier hun voorhoudt:

Och, mijn vrienden, mag ik u vragen: vergelijk uzelf eens met het behandelde. Handel eens eerlijk met uzelf, besef dat het tot uw eigen zaligheid dient en zie er niet tegenop. U hebt toch van nature als een redelijk schepsel liefde voor uw eigen behoud. Zult u dan zo losjes afgaan op uw eigen inbeeldingen?

Hoe gevoelig gaat hij om met bondgenoten (deze benaming gebruikt Van Houte veelvuldig) die helemaal niets meer waarnemen van Gods werk in hun zielen en denken dat het allemaal inbeelding is geweest:

Denk eens terug. Hoezeer het ongeloof en de bestrijdingen van de satan u ook kwellen, blijft er niet zelfs dan nog een inwendige zucht in uw hart om die gerechtigheid van Christus te mogen hebben? Weet u geen keus te maken in uw werkzaamheden? Wanneer bent u meer en het best in uw schik? Is het niet dan, wanneer u zich als een arme en ellendige naar Hem mag wenden, om bij Hem uw leven en gerechtigheid te zoeken? Laat uw eigen bewustheid u antwoord geven, want ik weet dat het zo is. Ga het eens na. Waar komt anders die onderscheiden kennis vandaan, dat u weet wat u moet hebben voordat uw ziel gerust kan zijn? Waar komt die onvoldaanheid vandaan, wanneer uw gemoed niet verruimd is en u uw betrekking op Christus niet kunt zien? Waar komt het vandaan dat u zo ontevreden bent wanneer u merkt dat u buiten Christus enige rust zoekt, dat u zo klaagt en zucht en wenst om anders te zijn? Hoe hebt u dat onderscheid leren kennen, dat wanneer iets van Christus aan uw ziel ontdekt wordt, u zo snel gewaarwordt: ‘Dat is de stem mijns Liefsten’ (Hoogl. 2:8)? O, als u die honing niet gesmaakt had, zou u het onderscheid niet weten wanneer men u andere zoetheden van eigengerechtigheden en plichten opdist, waar u nu van zegt: ‘Dat is niet het echte honingzeem!’ Daar weet een blind natuurlijk mens immers geen onderscheid in te maken.’

Er zou meer aangehaald kunnen worden, maar dat is niet nodig, want u gaat het boek immers lezen!

Ds. J. Schipper (1946 – 2024), die emeritus predikant was van de Gereformeerde Gemeenten, had de hertaling op zich genomen. Vanwege zijn onverwachte sterven heeft hij het niet af kunnen maken. Hij was bijna aan het eind gekomen en de dag voor zijn sterven heeft hij er nog aan gewerkt. We zijn dankbaar voor wat hij heeft mogen doen en dat mw. Ruth Pieterman bereid was de hertaling af te ronden.

We wensen dit boek in veler handen en bovenal dat het mag strekken tot de eer en verheerlijking van de drie-enige God.

We sluiten ons aan bij het gedicht van Van Lodenstein waarmee de auteur het boek afsluit:

Ach, dat aller mensen tongen,
Aller eng’len wakkerheid
t’zamenspanden, t’zamen zongen
Jezus’ lof en heerlijkheid!
Waak op, hart, mond en hand,
Waak op, mijn citer, want
Jezus is te loven, loven, loven.
Waak all’ op, hier is stof,
Zing zonder einde Jezus lof.